ΔΡΑΜΑΤΟΘΕΡΑΠΕΙΑ - ΒΑΡΒΑΡΑ ΜΠΟΥΚΟΥΒΑΛΑ
FAIL (the browser should render some flash content, not this).
Συμβουλευτική Πένθους

"ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΖΩΗΣ"

Ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για το θάνατο

 

«θέλετε να μάθετε το μυστικό του θανάτου.

Αλλά πώς θα το βρείτε αν δεν το γυρέψετε μέσα στην καρδιά της ζωής;

Αν θέλετε πραγματικά ν’ αντικρύσετε την ψυχή του θανάτου, ανοίξτε την καρδιά σας ολάκερη στο σώμα της ζωής.

Γιατί η ζωή κι ο θάνατος είναι ένα, καθώς ο ποταμός κι η θάλασσα είναι ένα».

Χ. Γκιμπράν "ο προφήτης"

 

 

Έναρξη αφήγησης του παραμυθιού "Η πτώση του φύλλου που το έλεγαν Φρέντυ" του Λέο Μπουσκάλια:

...Η Άνοιξη είχε περάσει. Το ίδιο και το καλοκαίρι. Το φύλλο που το έλεγαν Φρέντυ είχε μεγαλώσει. Το κοτσάνι του είχε γίνει χοντρό και δυνατό και οι πέντε προεκτάσεις του σταθερές και μυτερές. Είχε εμφανιστεί για πρώτη φορά την Άνοιξη σαν ένας μικρός βλαστός σ’ ένα μεγάλο κλωνάρι στην κορυφή ενός πανύψηλου δέντρου.

Ο Φρέντυ περιβαλλόταν από εκατοντάδες άλλα φύλλα, ίδια σαν κι αυτόν, ή, τουλάχιστον, έτσι φαινόταν. Δεν άργησε, όμως, ν’ ανακαλύψει ότι κανένα φύλλο δεν ήταν εντελώς όμοιο με κάποιο άλλο, παρόλο που όλα βρίσκονταν στο ίδιο δέντρο. Ο Άλφρεντ ήταν το διπλανό του φύλλο, ενώ ο Μπεν στεκόταν δεξιά του. Η Κλαίρη ήταν το πανέμορφο φύλλο ακριβώς από πάνω. Είχαν μεγαλώσει όλα μαζί. Είχαν μάθει να χορεύουν με την δροσερή αύρα της Άνοιξης, να λιάζονται τεμπέλικα στον ήλιο του Καλοκαιριού και να λούζονται στις κρύες στάλες της βροχής.

Όμως, ο καλύτερος φίλος του Φρέντυ ήταν ο Ντάνιελ. Ήταν το μεγαλύτερο φύλλο στο κλωνάρι και φαίνεται ότι βρισκόταν εκεί πριν απ’ όλα τ’ άλλα φύλλα. Στον Φρέντυ φάνηκε, μάλιστα, ότι ο Ντάνιελ δεν ήταν μόνο το πιο παλιό φύλλο, αλλά και το πιο σοφό. Ό Ντάνιελ ήταν αυτός που τους είχε εξηγήσει ότι όλα τα φύλλα αποτελούσαν ένα μέρος του δέντρου. Ήταν ο Ντάνιελ που τους είχε αποκαλύψει ότι ζούσαν και μεγάλωναν σ’ ένα δημόσιο πάρκο. Κι ακόμα, ο Ντάνιελ τους είχε πει ότι το δέντρο τους είχε γερές ρίζες, κρυμμένες βαθιά μέσα στο χώμα. Τους είχε μιλήσει για τα πουλιά που κάθονταν πάνω στα κλαδιά και τιτίβιζαν εκεί τα πρωινά τους τραγούδια. Τους εξήγησε για τον ήλιο, το φεγγάρι, τ’ αστέρια και τις εποχές.

Του Φρέντυ του άρεσε που ήταν φύλλο. Αγαπούσε το κλωνάρι του, τους ανάλαφρους φυλλωτούς φίλους του, τη θέση του ψηλά στον ουρανό, το θρόισμα που έφερνε ο άνεμος, τις ηλιαχτίδες που τον ζέσταιναν, το φεγγάρι που τον σκέπαζε με απαλές, άσπρες σκιές. Το Καλοκαίρι ήταν ιδιαίτερα όμορφο. Οι μεγάλες θερμές μέρες ήταν απολαυστικές και οι ζεστές νύχτες ήσυχες και ονειρεμένες. Πολλοί άνθρωποι περνούσαν την ώρα τους στο πάρκο αυτό το Καλοκαίρι. Συχνά κάθονταν κάτω από το δέντρο του Φρέντυ.

Ο Ντάνιελ εξήγησε στον Φρέντυ ότι το να προσφέρει τον ίσκιο τους στους ανθρώπους ήταν ένα μέρος από τον σκοπό του.

«Τι είναι σκοπός;», ζήτησε να μάθει ο Φρέντυ.

«Ένας λόγος για να υπάρχεις», απάντησε ο Ντάνιελ. «Ένας λόγος για να υπάρχουμε είναι να κάνουμε τα πράγματα πιο ευχάριστα για τους άλλους. Ένας λόγος για να υπάρχουμε είναι να δίνουμε τον ίσκιο μας στους γέρους που έρχονται εδώ, δραπετεύοντας από τα σπίτια τους με την αφόρητη ζέστη. Ένας λόγος για να υπάρχουμε είναι να βρίσκουν τα παιδιά ένα δροσερό μέρος για να παίζουν. Να δροσίζουμε με το θρόισμα των φύλλων μας τους εκδρομείς που έρχονται εδώ κι απλώνουν τα πολύχρωμα τραπεζομάντιλα τους για το πικ-νικ. Όλοι αυτοί οι λόγοι είναι για να υπάρχουμε».

Ο Φρέντυ συμπαθούσε ιδιαίτερα τους ηλικιωμένους. Κάθονταν πολύ ήσυχα πάνω στο γρασίδι και περνούσαν εκεί την ώρα τους σχεδόν ακίνητοι. Μιλούσαν ψιθυριστά για τα περασμένα. Και τα παιδιά ήταν επίσης διασκεδαστικά, παρόλο που ορισμένες φορές χάραζαν τα ονόματά τους στον κορμό του δέντρου και έσκιζαν τις φλούδες του. Ήταν, ωστόσο, διασκεδαστικό να τα βλέπεις να τρέχουν αδιάκοπα και να γελούν τόσο πολύ. Όμως, το Καλοκαίρι του Φρέντυ πέρασε γρήγορα. Χάθηκε μια νύχτα του Οκτώβρη. Ποτέ ο Φρέντυ δεν είχε νιώσει τόση παγωνιά. Όλα τα φύλλα έτρεμαν από το κρύο. Ήταν σκεπασμένα μ’ ένα στρώμα πάχνης που γρήγορα έλιωσε κι απόμειναν μουσκεμένα και γεμάτα δροσοσταλίδες που λαμπύριζαν στον πρωινό ήλιο. Και, πάλι, ήταν ο Ντάνιελ που τους εξήγησε ότι αυτό που ένιωσαν ήταν ο πρώτος παγετός, το σημάδι ότι ήταν κιόλας Φθινόπωρο, ότι ο Χειμώνας, δεν θ’ αργούσε να ’ρθει.

Την ίδια σχεδόν στιγμή, ολόκληρο το δέντρο, στην πραγματικότητα ολόκληρο το πάρκο, μεταμορφώθηκε σε μια πύρινη εικόνα. Δεν είχε απομείνει σχεδόν κανένα πράσινο φύλλο. Ο Άλφρεντ είχε πάρει ένα βαθύ κίτρινο χρώμα και ο Μπεν ένα έντονο πορτοκαλί. Η Κλαίρη είχε φορέσει το κόκκινο της φωτιάς, ο Ντάνιελ ένα βαθύ πορφυρό και ο Φρέντυ το κόκκινο, το χρυσαφί και το μπλε. Πόσο όμορφοι έδειχναν όλοι τους τώρα. Ο Φρέντυ και οι φίλοι του είχαν κάνει το δέντρο τους ένα ουράνιο τόξο.

«Γιατί βρεθήκαμε ξαφνικά με διαφορετικά χρώματα, αφού είμαστε όλοι στο ίδιο δέντρο;», ρώτησε ο Φρέντυ.

«Ο καθένας μας είναι διαφορετικός. Νιώσαμε διαφορετικά πράγματα, είχαμε διαφορετικές εμπειρίες. Αντικρίσαμε τον ήλιο διαφορετικά. Σχηματίζαμε και στέλναμε διαφορετικά τον ίσκιο μας. Γιατί να μην έχουμε διαφορετικά χρώματα;». όλα αυτά τα είπε με μεγάλη σοβαρότητα ο Ντάνιελ. Κι απευθυνόμενος στον Φρέντυ πρόσθεσε: «Αυτή η θαυμάσια εποχή λέγεται Φθινόπωρο».

Μια μέρα, ένα πολύ παράξενο πράγμα συνέβηκε. Η ίδια αύρα, το ίδιο αεράκι, που σε άλλη εποχή έκανε τα φύλλα να χορεύουν ανάλαφρα, τώρα τα φυσούσε δυνατά πάνω στο κοτσάνι τους και τα τράνταζε αγριεμένα. Μερικά φύλλα δεν άντεξαν το ανεμόδαρμα, κόπηκαν από τα κλαράκια τους και βρέθηκαν να πετούν ψηλά στον αέρα. Στο τέλος, έπεφταν μαλακά πάνω στη γη. Όλα τα φύλλα φοβήθηκαν. « Τι συμβαίνει;», ρωτούσαν ψιθυριστά μεταξύ τους.

«Είναι ακριβώς αυτό που συμβαίνει το Φθινόπωρο», τους εξήγησε ο Ντάνιελ. «είναι καιρός για τα φύλλα ν’ αλλάξουν κατοικία. Μερικοί άνθρωποι το αποκαλούν αυτό θάνατο»…..

Τα παιδιά όπως και το φύλλο του παραμυθιού μας, ο 'Φρέντυ', χαίρονται και απολαμβάνουν τη ζωή, αλλά ταυτόχρονα παρατηρούν τις αλλαγές που συμβαίνουν στο περιβάλλον, επηρεάζονται απ’ αυτές κι έχουν ανάγκη να μάθουν, ακόμη κι όταν δεν θέτουν άμεσες ερωτήσεις. Η άποψη ότι τα παιδιά δεν είναι υποψιασμένα για το θάνατο, είναι μια άποψη που εξυπηρετεί την αμηχανία των μεγάλων που δεν αντέχουν τον πόνο και τις ανησυχίες του παιδιού. Εξυπηρετεί όσους δυσκολεύονται να απαντήσουν στα σχετικά με τον θάνατο, ερωτήματα του παιδιού που μπορεί να είναι από το πιο απλό μέχρι το πιο υπαρξιακό.

…συνέχεια της αφήγησης..

«θα πεθάνουμε όλοι;», ρώτησε ο Φρέντυ.

«Ναι», αποκρίθηκε ο Ντάνιελ. « Όλα πεθαίνουν. Δεν έχει σημασία πόσο μεγάλα ή πόσο μικρά είναι, πόσο αδύνατα ή δυνατά. Πρώτα επιτελούμε το καθήκον μας. Ζούμε τον ήλιο και το φεγγάρι, τον άνεμο και τη βροχή. Μαθαίνουμε να χορεύουμε και να γελάμε. Έπειτα πεθαίνουμε».

«Εγώ δεν θα πεθάνω!», είπε ο Φρέντυ. «Εσύ, Ντάνιελ;».

«Ναι», απάντησε ο Ντάνιελ, «όταν έρθει η ώρα μου».

«Πότε είναι αυτό;», ρώτησε ο Φρέντυ.

«Κανένας δεν είναι σίγουρος», αποκρίθηκε ο Ντάνιελ.

Ο Φρέντυ πρόσεξε ότι τ’ άλλα φύλλα συνέχισαν να πέφτουν. «Θα ήρθε η ώρα τους», σκέφτηκε. Είδε, μάλιστα, ότι μερικά φύλλα αντιστέκονταν για λίγο στις ριπές του ανέμου πριν πέσουν. Άλλα πάλι αφήνονταν να κοπούν από το κλωνάρι τους με το πρώτο φύσημα του ανέμου κι έπεφταν απαλά στη γη. Γρήγορα το δέντρο έμεινε σχεδόν γυμνό.

«Φοβάμαι να πεθάνω», είπε ο Φρέντυ στον Ντάνιελ. «Δεν ξέρω τι υπάρχει εκεί κάτω».

«Όλοι φοβόμαστε αυτό που δεν ξέρουμε, Φρέντυ. Είναι φυσικό», τον διαβεβαίωσε ο Ντάνιελ. «Δεν φοβόσουν, όμως, όταν η Άνοιξη έγινε Καλοκαίρι. Δεν φοβόσουν όταν το Καλοκαίρι έγινε Φθινόπωρο. Ήταν φυσικές αλλαγές. Γιατί πρέπει να φοβάσαι την εποχή του θανάτου;»…….

Οι ερωτήσεις των παιδιών όπως και του 'Φρέντυ' μας καθοδηγούν στο τι έχουν ανάγκη να καταλάβουν για να συλλάβουν την έννοια του θανάτου.

Τα παιδιά όπως και τα φύλλα του παραμυθιού μας, «δεν είναι όλα όμοια». Αυτό σημαίνει ότι ανάλογα με την ηλικία τους έχουν διαφορετική κατανόηση για το θάνατο.

Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας αντιλαμβάνονται την απουσία του αγαπημένου τους προσώπου, δεν κατανοούν όμως ότι ο θάνατος είναι ένα οριστικό γεγονός και μπορεί να νομίζουν ότι αυτός που πέθανε θα επιστρέψει. Δεν συνειδητοποιούν ότι το σώμα του ανθρώπου που πέθανε δεν λειτουργεί και νομίζουν ότι πονάει, κρυώνει, σκέφτεται, αισθάνεται. Δεν μπορούν να διακρίνουν ποιες αιτίες μπορεί να προκαλέσουν το θάνατο και ποιες όχι. Έτσι μπορεί να πιστέψουν ότι μια αταξία ή μια κακή σκέψη μπορεί να προκάλεσε το θάνατο.

Το παιδί χρειάζεται να κατανοήσει την έννοια της καθολικότητας, του αναπόφευκτου, του αμετάκλητου, του απρόβλεπτου, της αιτιότητας : ότι όλοι πεθαίνουμε και δεν μπορούμε να το αποφύγουμε, ότι η κατάσταση του θανάτου είναι οριστική και αμετάκλητη, χωρίς όμως να μπορούμε να προβλέψουμε πότε θα συμβεί και με ποια αιτία.

Τα παιδιά σχολικής ηλικίας κατανοούν ότι ο θάνατος είναι ένα μη αναστρέψιμο γεγονός, δεν πιστεύουν όμως ότι μπορεί να συμβεί στα ίδια ή στα οικεία τους πρόσωπα.

Οι έφηβοι συνειδητοποιούν ότι όλοι είμαστε θνητοί και μπορούν να δώσουν συμβολικές ερμηνείες στο θάνατο.

«Τα ερωτήματα για το θάνατο οδηγούν αναπόφευκτα σε ερωτήματα για τη ζωή», μας λέει η Alida Gersie. Στα αληθινά ερωτήματα, όπως: -ποιοι είμαστε, - γιατί είμαστε εδώ, - πώς μπορούμε να ζήσουμε σύμφωνα με όσα γνωρίζουμε.»

…συνέχεια της αφήγησης....

«Πεθαίνει, ακόμα και το δέντρο;», ρώτησε ο Φρέντυ.

«Κάποια μέρα. Υπάρχει, όμως, κάτι πιο δυνατό από το δέντρο. Είναι η Ζωή, που διαρκεί για πάντα. Όλοι εμείς είμαστε μέρος της Ζωής». «Πού θα πάμε όταν πεθάνουμε;»

«Κανένας δεν ξέρει με βεβαιότητα. Αυτό είναι το μεγάλο μυστήριο!».

«Θα γυρίσουμε πίσω την Άνοιξη;».

«Εμείς, ίσως, όχι. Η Ζωή, όμως, ναι».

«Τότε ποιος ήταν ο λόγος για όλα αυτά;», συνέχισε ο Φρέντυ. « Τι χρειαζόταν να βρεθούμε εδώ αφού ήταν να πέσουμε και να πεθάνουμε;».

Ο Ντάνιελ απάντησε με το σίγουρο ύφος του: « ο λόγος ήταν για τον ήλιο και το φεγγάρι. Ήταν για τις ωραίες στιγμές που περάσαμε μαζί. Ήταν για τον ίσκιο, για τους γέρους και τα παιδιά. Ήταν για τα χρώματα το Φθινόπωρο. Ήταν για τις εποχές. Δεν είναι όλα αυτά αρκετά;…………

Τα παιδιά όπως και ο Φρέντυ, έχουν ανάγκη από έναν 'Ντάνιελ' - ενήλικα, που θα είναι διαθέσιμος να απαντήσει με ειλικρίνεια και σαφήνεια στις ερωτήσεις του παιδιού. Ο ενήλικας μπορεί να είναι ο γονιός αλλά και ο εκπαιδευτικός. Τόσο ο ρόλος του γονιού, όσο και ο ρόλος του εκπαιδευτικού στη ζωή και στην διαπαιδαγώγηση του παιδιού παίζουν καθοριστικό ρόλο. Όπως προετοιμάζουν το παιδί για μια πλειάδα θεμάτων θα ήταν πολύ καλό να το προετοιμάσουν κι έτσι να το καθησυχάσουν και γι’ αυτό το ‘άγνωστο κομμάτι’ της ζωής που λέγεται ‘θάνατος;’. Αυτού του είδους η προετοιμασία και διαπαιδαγώγηση όμως προϋποθέτει και μια ανάλογη εξοικείωση του γονιού και του εκπαιδευτικού με την έννοια και το γεγονός του θανάτου.

…συνέχεια της αφήγησης.... εκείνο το απόγευμα, στο χρυσό φως του δειλινού, ο Ντάνιελ κόπηκε από το κλωνάρι του. Καθώς έπεφτε, φαινόταν να χαμογελάει ειρηνικά. «Αντίο προς το παρόν, Φρέντυ», είπε.

Τώρα ο Φρέντυ ήταν ολομόναχος, το μόνο φύλλο που είχε απομείνει στο κλαδί. Την άλλη μέρα το πρωί έπεσε το πρώτο χιόνι. Ήταν απαλό, άσπρο και ήρεμο. Το κρύο, όμως, ήταν τσουχτερό. Ελάχιστα φάνηκε ο ήλιος την ημέρα εκείνη, που ήταν πολύ σύντομη. Ο Φρέντυ διαπίστωσε ότι έχανε το χρώμα του κι ότι γινόταν εύθραυστος. Το κρύο ήταν αδιάκοπο και το χιόνι βάραινε ανυπόφορα επάνω του. Τα χαράματα ο άνεμος πήρε τον Φρέντυ από το κλωνάρι του. Καθόλου δεν πόνεσε. Ένοιωσε να πλέει ήρεμα, απαλά και αθόρυβα μέσα στο κενό, όλο προς τα κάτω. Καθώς έπεφτε, είδε ολόκληρο το δέντρο για πρώτη φορά. Πόσο δυνατό και σταθερό ήταν! Ήταν σίγουρος ότι το δέντρο θα ζούσε για πολύ ακόμα. Κι ακόμα ήξερε, τώρα, ότι ο ίδιος ήταν ένα μέρος από τη ζωή του δέντρου. Η γνώση αυτή τον έκανε υπερήφανο.

Ο Φρέντυ έπεσε πάνω σ’ ένα σωρό από χιόνι. Κατά κάποιο τρόπο ένιωσε να είναι μαλακά, ακόμα και ζεστά. Σ’ αυτή τη νέα του θέση ήταν πιο άνετα από κάθε άλλη φορά.Έκλεισε τα μάτια του και κοιμήθηκε. Δεν ήξερε ότι ο ξερός και άχρηστος εαυτός του, όπως τον νόμιζε τώρα, θα γινόταν ένα με το νερό και θα χρησίμευε να γίνει το δέντρο πιο δυνατό. Πιο πολύ απ’ όλα δεν ήξερε ότι εκεί, κοιμισμένα μέσα στο δέντρο και τη γη, υπήρχαν κιόλας σχέδια για να βγουν νέα φύλλα την Άνοιξη._

Η Alida Gersie πιστεύει ότι «η αγωγή των παιδιών γύρω από τον θάνατο, την απώλεια και το θρήνο θα πρέπει να εντάσσεται στα πλαίσια του σχολικού εκπαιδευτικού προγράμματος. Δεν πρέπει τα παιδιά να μαθαίνουν για όλα αυτά όταν χάνουν κάποιο δικό τους πρόσωπο».

Τα εργαλεία που μπορεί να χρησιμοποιήσει ένας εκπαιδευτικός είναι κυρίως τα παραμύθια που πραγματεύονται ανάλογα θέματα, η παρατήρηση των εποχών, των αλλαγών της φύσης, των απλών συμβάντων στη ζωή των μαθητών του, όπως η απώλεια ενός κατοικίδιου που για τα παιδιά είναι πολύ σημαντική. Όλα αυτά μπορούν γίνουν αφορμή για την αγωγή – εξοικείωση των παιδιών με την έννοια του θανάτου.

Στην περίπτωση όμως που το παιδί βιώσει την απώλεια ενός πολύ δικού του προσώπου, που μπορεί να είναι και ο γονιός του τότε είναι πολύ σημαντικό να αντιμετωπιστεί με σεβασμό και σοβαρότητα. Τι σημαίνει αυτό: με μία πρόταση σημαίνει ότι χρειάζεται να επιτρέψουμε στο παιδί να θρηνήσει. Ο Θρήνος είναι το σύνολο των προσωπικών αντιδράσεων στο θάνατο αγαπημένου προσώπου. Είναι μια δυναμική διεργασία που διεξάγεται σε φάσεις και στην κάθε φάση γίνονται σημαντικές ζυμώσεις για την ψυχοσυναισθηματική υγεία του παιδιού.

Σε μία 1η φάση, το παιδί χρειάζεται να έχει ξεκάθαρη και έγκαιρη - άμεση ενημέρωση για το γεγονός του θανάτου. Του μιλάμε με απλά και σαφή λόγια χωρίς να φοβόμαστε να χρησιμοποιήσουμε το ρήμα ‘πέθανε’. Χρειάζεται να είμαστε διαθέσιμοι, όπως ο Ντάνιελ, να απαντήσουμε στις ερωτήσεις που μας θέτει τόσο όσο είναι σε θέση να επεξεργαστεί. Να ενημερώσουμε το παιδί τόσο όσο μας ρωτάει και να μην το κατακλύσουμε με πληροφορίες που δεν ζητάει. Η οδηγία είναι : «τόσο – όσο»..

Με την άμεση και ξεκάθαρη πληροφόρηση προστατεύουμε το παιδί από το να φτιάξει τα δικά του φαντασιακά σενάρια σχετικά με το γεγονός του θανάτου και σας διαβεβαιώνω ότι αυτά μπορεί να είναι πιο τρομακτικά από την πραγματικότητα. Π. χ ότι φταίει το ίδιο για τον θάνατο.

Είναι σημαντικό να του δοθεί η ευκαιρία να αποφασίσει το ίδιο αν θέλει να συμμετάσχει στα τελετουργικά που θα ακολουθήσει η οικογένεια σύμφωνα με το θρήσκευμά της. Ο ενήλικας πρέπει να ενημερώσει το παιδί τι περιλαμβάνεται σ’ αυτά τα τελετουργικά. Επίσης πρέπει να διασφαλιστεί ότι το παιδί θα συνοδεύεται από κάποιον που θα είναι διαθέσιμος στις ανάγκες του, αν πάθει κάτι, αν θελήσει να φύγει στα μισά ή οτιδήποτε άλλο προκύψει.

Η φάση αυτή της ενημέρωσης για το γεγονός του θανάτου μαζί με την συμμετοχή ή μη στο τελετουργικό είναι η πρώτη φάση διεργασίας του θρήνου . Είναι απαραίτητη γιατί έτσι διευκολύνει το παιδί να αντιμετωπίσει τον συναισθηματικό αντίκτυπο της απώλειας και το βοηθάει να περάσει στην 2η φάση διεργασίας του θρήνου όπου έρχεται σε επαφή με όλες τις συναισθηματικές πτυχές της απώλειας.

Σ’ αυτή τη 2η φάση το παιδί θρηνεί με τις δικές του εκδηλώσεις θρήνου που μπορεί να είναι μία γκάμα από θλίψη, ξεσπάσματα θυμού ή κλάματος, διάφοροι φόβοι, αλλαγές στις συνήθειες του ύπνου, του φαγητού, του παιχνιδιού, της μελέτης, κ.ά., παλινδρόμηση σε συμπεριφορές προηγούμενων σταδίων ανάπτυξης (ενούρηση, πιπίλα κ. ά), επίμονη αναζήτηση του ατόμου που πέθανε, σωματικά συμπτώματα, κ.ά.

Το παιδί χρειάζεται να έχει δίπλα του έναν γονιό υποστηρικτικό που θα του επιτρέψει να εκφράσει όλα αυτά τα συναισθήματα χωρίς να φοβάται ότι οι εκδηλώσεις θρήνου, θα συνθλίψουν τον γονιό. Έχει ανάγκη να μπορεί να μιλήσει ξανά και ξανά για τον θανόντα, να κρατήσει ενθύμια, να διατηρήσει τη σύνδεση μαζί του και όχι να ‘θάψει’ μέσα του τα συναισθήματα του γι’ αυτόν χωρίς να τον αποχαιρετήσει. Το παιδί χρειάζεται ν’ ακούσει από τον ενήλικα (γονιό) ότι όλα αυτά που νιώθει είναι φυσιολογικά, όπως και να ακούσει τον ενήλικα (γονιό) να μοιράζεται κι αυτός τα δικά του συναισθήματα πόνου ή τις δικές του αναμνήσεις από τον σύντροφο του.

Θα σας αναφέρω την περίπτωση μιας θεραπευόμενης μου που για λόγους εχεμύθειας θα ονομάσω ‘’Εφη’. Η Έφη έχασε τον πατέρα της σε αυτοκινητιστικό ατύχημα εν ώρα εργασίας, όταν αυτή ήταν 10 χρ. κι η αδελφή της 8χρ. Δεν συμμετείχαν στα τελετουργικά της κηδείας αν και είχαν ενημερωθεί ότι ο μπαμπάς τους σκοτώθηκε. Μείνανε για μερικές ημέρες στο σπίτι μιας θείας. Φανταστείτε σε τι κατάσταση……

Αποφεύγανε να μιλάνε για τον μπαμπά και θυμάται πολύ έντονα την δική της προσπάθεια να μην δείχνει την στενοχώρια της μπροστά στη μαμά για να μην την στενοχωρεί περισσότερο. Όταν η Έφη, σε ηλικία 35χρ. έχασε την μητέρα της από καρκίνο μέσα σε λίγους μήνες, φοβόταν να θρηνήσει και τρόμαζε κάθε φορά που ένοιωθε θλίψη γιατί πίστευε ότι η θλίψη θα την οδηγούσε στην κατάθλιψη και μετά στον μαρασμό και στον θάνατο. Σ’ αυτή τη φάση ζήτησε θεραπευτική βοήθεια γιατί δεν μπορούσε να συνδυάσει μέσα της την φυσική της τάση για θρήνο με την λανθασμένη αντίληψη που είχε από παιδί ότι ο θρήνος είναι δυσβάσταχτος και καταστροφικός…..

Η Alida Gersie παρομοιάζει την εμπειρία του θρήνου με ‘ταξίδι μέσα στη θλίψη’. Θεωρεί ότι είναι ένα ταξίδι στην καρδιά των πραγμάτων, το οποίο μας βοηθάει να γνωρίσουμε τον πόνο, αλλά και τη χαρά», τις δύο όψεις του νομίσματος της ζωής θα προσέθετα εγώ.

«Όταν είσαι χαρούμενος, μας λέει ο Χ. Γκιμπράν, κοίταξε βαθιά μέσα στην καρδιά σου και θα δεις ότι μονάχα εκείνο που σου έχει δώσει λύπη είναι εκείνο που σου δίνει τη χαρά.

Όταν είσαι λυπημένος, κοίταξε ξανά μέσα στην καρδιά σου, και θα δεις ότι πραγματικά κλαις για εκείνο που υπήρξε η χαρά σου»

Ο θρήνος είναι μια δυναμική διεργασία που δεν περιλαμβάνει μόνο την φάση του πόνου, αλλά και την φάση της προσαρμογής στα καινούρια δεδομένα της καθημερινότητας και της ζωής. Η απώλεια ενός γονιού περιλαμβάνει και δευτερογενής απώλειες για το παιδί και την καθημερινότητά του: αλλαγή σε μια σειρά από καθημερινές συνήθειες που χρειάζονται αναπροσαρμογή. Π. χ. ποιος θα το διαβάσει, θα το πάρει από το σχολείο, αλλά και αλλαγές στα καινούρια δυναμικά της οικογένειας, πώς διαμορφώνονται οι ρόλοι μέσα στην οικογένεια.

Στην περίπτωση της Έφης , συνεχίσανε να ζούνε με την μητέρα και τους μητρικούς παππούδες στο ίδιο σπίτι όπως κι όταν ζούσε ο πατέρας της, όμως η Έφη ανέλαβε να ‘προστατεύσει’ την μαμά της (να μην την στενοχωρεί , όπως είπαμε) η οποία μητέρα μετακύλησε στο ρόλο του παιδιού και σε σχέση με την 1τοκη κόρη της και σε σχέση με τους φυσικούς γονείς της. Όσο για τον παππού έπαιξε το ρόλο του πατέρα και για την εγγονή του.

Η αλήθεια είναι ότι όσες λιγότερες αλλαγές έχει να διαχειριστεί το παιδί τόσο πιο εύκολο γίνεται το έργο της προσαρμογής στην απώλεια. Αυτό σημαίνει ότι το παιδί έχει ανάγκη να συνεχίσει το πρόγραμμα του και τη ζωή του όπως την ήξερε. Να μην νιώσει ότι τα χάνει όλα π. χ μία μετακόμιση συνεπάγεται αλλαγή στη γειτονιά, σχολείο, φίλους

Μέσα στην δυναμική διεργασία του θρήνου εντάσσεται επίσης και η διαδικασία επαναπροσδιορισμού της σχέσης του παιδιού με τον απόντα γονέα. Οι Silverman & Nickman την περιγράφουν σαν «μία διαδικασία εσωτερικής ψυχικής σύνδεσης του παιδιού με το αγαπημένο του πρόσωπο η οποία διατηρείται ως συνεχιζόμενος δεσμός στη ζωή του». Μέσα απ’ αυτή τη διεργασία- που είναι και η πιο δύσκολη- το παιδί διατηρεί την αίσθηση της «ζωντανής κληρονομιάς» που του άφησε αυτή η σχέση, ενώ ταυτόχρονα μπορεί να συνεχίσει να ζει, να εξελίσσεται, να διαμορφώνει νέες σχέσεις και να επενδύει στο μέλλον.

Στην περίπτωση της Έφης, όπως είναι αναμενόμενο αυτή η διεργασία δεν έγινε τότε και χρειάστηκε να γίνει μέσα στην θεραπευτική διαδικασία προκειμένου η Έφη να απαλλαγεί από την διαταραχή πανικού που την ταλαιπωρούσε κάποια χρόνια ιδίως κάθε φορά που επρόκειτο να ταξιδέψει μόνη της με το αυτοκίνητο έξω από τα όρια της πόλης…. Τυχαίο;; Μέσα στη θεραπεία η Έφη επανασυνδέθηκε με τον πατέρα της, με την εικόνα που είχε γι’ αυτόν ως 10χρονο κοριτσάκι αλλά και με την εικόνα που έφτιαξε γι’ αυτόν ως 35χρονη γυναίκα. (λιοντάρι με αλυσίδες - σε ομηρία, αητός). Θα έλεγα ότι όλα αυτά τα συναισθήματα της αγωνίας, της απελπισίας, του φόβου, της ταραχής που ένοιωσε η Έφη με την απώλεια του πατέρα της, εφόσον τότε δεν εκδηλωθήκανε, εγκλωβιστήκανε μέσα της και εμφανιστήκαν αργότερα με την άτακτη μορφή της διαταραχής του πανικού που περιλαμβάνει συμπτώματα όπως: ταχυκαρδία, ταχυπαλμία, εφίδρωση, ζάλη και έντονο το αίσθημα του θανάτου, η αίσθηση ότι ήρθε το τέλος του ατόμου.

Αυτό που είναι αξιοσημείωτο και χαρακτηριστικό στον τρόπο που θρηνούν τα παιδιά είναι ότι θρηνούν σε δόσεις: μπες – βγες. Εκεί που παίζουν και γελούν εκεί κλαίνε, απομονώνονται, κάνουν ερωτήσεις, θυμώνουν χωρίς λόγο, γίνονται επιθετικά. Αυτό συμβαίνει γιατί δεν μπορούν να αντέξουν την συναισθηματική φόρτιση και ένταση που προκαλεί η απώλεια του αγαπημένου τους προσώπου.

Επίσης ανάλογα με την προσωπικότητά τους και το περιβάλλον που μεγάλωσαν και τις εμπειρίες τους βιώνουν το θέμα του θανάτου διαφορετικά. Ένα παιδί που έχει βιώσει το διαζύγιο των γονιών του έχει μεγαλύτερο βαθμό δυσκολίας ή ένα παιδί που έχασε το γονιό του μέσα σε τραγικές συνθήκες (δολοφονία, αυτοκτονία ή ένα φρικτό ατύχημα) από κάποιο άλλο που ζει σε ένα υποστηρικτικό περιβάλλον ή είναι συναισθηματικά ώριμο.

Επίσης ο θρήνος είναι κάτι που επανέρχεται σε κάθε εξελικτικό στάδιο της ζωής του παιδιού (εφηβεία, νεότητα, γάμος, πατρότητα-μητρότητα). Είναι φυσικό γιατί χρειάζεται να εντάξει το γεγονός της απώλειας μέσα στο καινούριο κάδρο, πλαίσιο της ζωής του και να του δώσει την ανάλογη θέση.

Συμπερασματικά, ο ρόλος του ενήλικα - γονιού στην αγωγή του παιδιού στον θάνατο και την απώλεια ή στην διευκόλυνση του στον θρήνο είναι καθοριστικός. Όπως στα ζητήματα που αφορούν την καθημερινότητα έτσι και σε ζητήματα απρόβλεπτα όπως ο θάνατος , ο γονιός λειτουργεί για το παιδί ως το βασικό του πρότυπο. Ανάλογα με την στάση που θα κρατήσει ο ενήλικας ανάλογη θα είναι και η στάση του παιδιού. Δεν μπορούμε να απομακρύνουμε την θλίψη από τη ζωή των παιδιών όταν κάποιος πεθαίνει. Αυτό που μπορούμε όμως να κάνουμε είναι να τα στηρίξουμε στην οδύνη τους αντί να τα απομονώνουμε και να τα εγκαταλείπουμε στη μοναξιά τους.

Για τους γονείς που δεν νοιώθουν συναισθηματικά διαθέσιμοι και δυνατοί να αντέξουν τον δικό τους πόνο και του παιδιού τους ή για τις περιπτώσεις παιδιών που οι εκδηλώσεις θρήνου αποκτούν ανησυχητικές διαστάσεις, υπάρχει η δυνατότητα να απευθυνθούν σε εξειδικευμένους φορείς όπως είναι η ‘Μέριμνα’ και να πάρουν υποστήριξη. Το ίδιο ισχύει και για τους εκπαιδευτικούς που μπορεί να νοιώθουν αμηχανία απέναντι σ’ ένα μαθητή ή σε μία τάξη που θρηνεί.

Αλλά τι είναι η ‘Μέριμνα’; Η ταυτότητα της ‘Μέριμνας’ – μη κερδοσκοπική εταιρεία, στελεχωμένη από έμπειρους επιστήμονες από τον χώρο της υγείας και της παιδείας με κύριο σκοπό την φροντίδα παιδιών και εφήβων που αντιμετωπίζουν μια σοβαρή αρρώστια ή το θάνατο οικείου τους προσώπου

Το έργο της ‘Μέριμνας’:

Παρέχει υπηρεσίες στο παιδί που πάσχει από μία σοβαρή αρρώστια, στο παιδί που πενθεί το θάνατο αγαπημένου του προσώπου, καθώς και στο παιδί που έχει βιώσει μια τραυματική απώλεια

Παρέχει υποστήριξη στα μέλη της οικογένειας του παιδιού και σε όσους παίζουν σημαντικό ρόλο στη ζωή του παιδιού

Συμβάλλει στην ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση της ελληνικής κοινωνίας σε θέματα που αφορούν τη σοβαρή αρρώστια, το θάνατο και το πένθος στη ζωή των παιδιών και των ενηλίκων

Παρέχει εξειδικευμένη κατάρτιση σε επαγγελματίες υγείας και παιδείας

Ο ρόλος της σχολικής κοινότητας είναι πολύ σημαντικός στο πώς διαχειρίζεται κάθε φορά το παιδί που αντιμετωπίζει μία σοβαρή απώλεια στη ζωή του και χρειάζεται να είναι ευαισθητοποιημένη και εκπαιδευμένη ώστε να μπορεί να συνεργαστεί και με άλλους επαγγελματίες.